Wednesday, August 14, 2019

Vit skulu kunna ferðast frítt í Føroyum


“Hetta er okkara land...einki annað eiga vit, tað er okkara land” syngja vit við heitum hjarta – og vit meina tað! 

Sjálvandi skulu vit kunna ferðast frítt í Føroyum og vitja tey støð, sum vit ynskja at vitja!

Seinastu árini hava føroyingar veruliga fingið eyguni upp fyri at ferðast í føroysku náttúruni - og tað er gott og gleðiligt, tað er gevandi fyri bæði likam og sál.

Eisini er tað týdningarmikið at vit sleppa út í náttúruna, tí annars kunnu vit ikki læra um hana og skapa okkum fortreytir at skilja hana.

Men frælsið hjá okkum at vera í náttúruni skal sjálvandi vera undir ábyrgd. Vit skulu ikki órógva óneyðugt og t.d. eiga vit at verja ávís støð í tíðini, tá ið fuglur reiðrast – og tá kanska halda okkum til ásettar rásir ella gøtur. Eisini skal atlit takast til lembing, haruskjóting og landbúnað, sjálvandi. Og sjálvandi skulu vit ikki tveita órudd í náttúruna.

Sum kunnugt eru tað ikki bara føroyingar, sum eru bergtiknir av føroysku náttúruni, tað hevur jú eydnast ferðamannavinnuni at gera okkara land kent kring heimin og ferðafólkatalið økist ár um ár og tað setur meira trýst á náttúruna.

Fyri Føroyar er tað kærkomið at fáa eitt vinnuligt bein afturat at standa á. Sambært ársfrágreiðingini hjá Visit Faroe Islands fyri 2018 vóru 643 ársverk í ferðamannavinnuni og umsetningurin 731 milliónir – og tað er ikki hissini. Og vit kunnu vænta, at ferðafólkatalið fer at økjast komandi árini.

Ein av stóru avbjóðingunum við øktu ferðamannavinnuni er, at tað eru ávís støð, sum serliga stórur áhugi er at vitja. Tað hevur ført við sær, at bóndir hvør í sínum lagi eru farnir at krevja gjald fyri vitjanir - og tað "smakkar" rætt og slætt ikki væl.

Men hetta er ikki ein lættur spurningur at greiða og nógvar eru áskoðanirnar. Eitt er tó Eisini skal atlit takast til lembing, haruskjóting og landbúnað annarsvist, og tað er at vit mugu fáa greiðu á hesum spurningi sum skjótast og fáa eina felags skipan fyri alt landið.

Eg vil arbeiða fyri, at tað í hesi skipan verður tryggjað, at føroyingar kunnu ferðast frítt í Føroyum!

Jón Kragesteen, valevni fyri Tjóðveldi

Thursday, August 8, 2019

Pultstímarnir hjá lærarum skulu niðuraftur

Skulu vit hava ein góðan skúla, mugu lærarar hava nøktandi kor at arbeiða undir!

Seinastu árini er gingið skeiva vegin, tí at talið á pultstímum er økt frá uml. 25 tímum upp í 28 tímar - og tað sær ikki út til at skula steðga har.

At standa frammanfyri einum skúlaflokki og hava eitt beinleiðis  undirvísingarsamskifti við næmingar, sum hava ymiskar førleikar og fortreytir er sera krevjandi.

Tá ið hvør pultstími er liðugur er nógv eftir at gera. T.d. samrøður við næmingar, við foreldur, við aðrar lærarar og eisini skulu eftirmetingar gerast, bæði av undirvísingini og eisini í mun til einstakar næmingar - nakað sum hevur sera góða ávirkan á læringina.

Eg vil tí arbeiða fyri at pultstímatalið verður minkað aftur - helst niður móti 22 tímum fyri at fáa veruliga góðar arbeiðsumstøður, sum koma næmingunum til góða!

Thursday, August 1, 2019

Vit megna tað vit vilja


Tá Atlantsflog var sett á stovn fyri 31 árum síðani áttu Føroyar so at siga ongar flogskiparar, mekanikkarar o.a. til at reka eitt flogfelag. Fyrstu árini var dúvað upp á útlendska servitan, men tað gingu ikki nógv ár til at vit høvdu bæði flogskiparar, flogmekanikkarar og aðra servitan um flúgving.

Soleiðis hevur verið hvørja ferð vit hava tikið ábyrgd og tað hevur gingið rættiliga skjótt at upparbeiða neyðugu fakligu vitanina, tað verið seg skúlamál, sjúkrahúsmál, postverk, fiskiveiðieftirlit o.s.fr.

Fara vit góð 100 ár aftur í tíðina, so var eingin vitan um at føra skip í Føroyum og vit høvdu onga navigatiónsútbúgving. Tíbetur vóru tað fólk, sum settu sær sum mál at fáa hesa útbúgving upp at standa í Føroyum og tað eydnaðist.

Í dag hava vit ábyrgdina av stórum parti av samfelagsfunktiónunum og vit gerast betur og betur til at umsita. Fyri framman eru mál, sum heilt greitt eiga at verða yvirtikin sum skjótast, m.a. politiið og rættarskipanin.

Søgan sigur okkum, at vit megna tað, sum vit vilja megna, so sjálvandi megna vit eisini hesar uppgávurnar!

Tuesday, July 30, 2019

Betri kappingartreytir til føroyska matframleiðslu


Ein dagin eg hugdi í køliskápið, sum var væl stappað við mati, hugsaði eg: hvussu nógv av hesum mundi vera framleitt í Føroyum? Eg tók alt úr køliskápinum, sum var innflutt og setti tað á gólvið. Í tí tómliga køliskápinum var nú einans mjólk, rómi, smør ein bjór, turrur fiskur, rullupylsa og ein frikadella. Tað, sum stóð eftir á gólvinum, rúgvaði harafturímóti væl upp.

Tað er ikki tí, at vit í Føroyum ikki framleiða mat, tí í veruleikanum framleiða vit eina rúgvu av mati. Í 2018 útfluttu vit heili 564.272 tons av fiski, tað er omanfyri 11 tons fyri hvønn íbúgva - ella meira enn 31 kilo pr. fólk pr. dag. So hóast vit ótu meira av fiski, t.d. eina portion um dagin (kanska 250 gram ella meira) so hevði ovmikið verið eftir at útflutt. Men bara at etið fisk, hevði nú verið langligt sum frá leið.

Kundu vit framleitt størri part av matinum, sum vit sjálvi eta? 
Hví velta vit ikki fleiri epli, gularøtur kál og annað, sum væl ber til at dyrka her? Hví framleiða vit ikki neyta-, høsna- ella svínakjøt og hví er t.d. ikki eitt eggvirkið í Føroyum longur?

Eitt svar er í øllum førum, at vit í Føroyum hava ikki somu kappingartreytir, sum kappingarneytar okkara í EU og hinum londunum rundan um. Tí har verður matframleiðslan borin uppi við stuðuli - nógvum stuðuli - meðan okkara matframleiðlsa ongan stuðul fær.

Hví verður stuðul givin til matframleiðslu í londunum í Evropa? Svarið er, at eftir seinna heimsbardaga var mattrot, tí at matframleiðslan var alt ov lítil. Ásannandi at matframleiðsla er kostnaðarmikil og trupul at fáa at bera seg vórðu stuðulsskipanir settar í verk, at  tryggja at nóg mikið av mati var til øll. At henda stuðulsskipanin ikki bara hevur havt fyrimunir við sær, men eisini vansar, er ein onnur søga, men hon er so í gildi enn, meira enn 70 ár aftaná.

Skipanina í Evropa fáa vit einki gjørt við - tað liggur uttanfyri okkara ávirkanarøki. Men vit hava møguleika at laga okkara egnu fortreytir, so at tær líkjast teimum hjá okkara kappingarneytum - og harvið fáa møguleika at vera við. Tað kann verða gjørt á ymiskan hátt t.d. við frítøku av mvg ella øðrum avgjøldum. Ella at stuðla, soleiðis sum okkara kappingarneytar gera.

Eitt dømi um stuðulsskipan sum virkar, er mjólkarframleiðslan í Føroyum - hóast hon als ikki fær eins nógvan stuðul, sum mjólkarframleiðslan í okkara grannalondum fær.

Kunnu vit ikki bara lata onnur um at framleiða mat til okkara og so útflyta vit teimum fisk?
At flyta matvørur aftur og fram krevur nógva orku og er harvið eisini orsøk til stórt CO2 útlát. Um fylgt verður við CO2 fótasporinum hjá okkara mati, so er tað rættiliga svart. Fyrst nýta vit nógva olju at fiska, síðani skal fiskurin flytast av landinum og tá skal olja eisini nýtast. Fyri pengarnar, sum vit fáa fyri at selja fiskin, keypa vit so t.d. kjøt úr Ný Sælandi ella Brasilia, sum aftur fær eitt svart CO2 flutningsspor til Føroya. Vit innflyta t.d. eisini sild í dós - sild, sum vit kanska sjálvi upprunaliga fiskaðu, men fluttu av landinum til onnur at virka.

Men, tað at hava egna framleiðslu er ikki bara ein orkuspurningur, tað er eisini ein spurningur um trivnað, mentan og lívsgóðsku og ikki minst erni og stoltleiki av at hava framleitt frískan og dygdargóðan - og sjálvandi vistfrøðiligan mat.

Tá ið hetta er sagt, so er tað ikki soleiðis, at als eingin annar matur enn fiskur verður framleiddur í Føroyum - tað er siðbundna seyðahaldið eitt gott dømi um. Eisini verður nakað av eplum og øðrum dyrkað. Og tað henda frambrot ymsastaðni, har tað kendasta man vera Veltan í Sandoy.

Monday, July 29, 2019

Í dag, ólavsøkudag, er Heimsins-út-um-markfarardagur


(Mynd tikin ólavsøkumorgun 2019 kl. 4.56)

Heimsins-út-um-markfarardagur, ella "Worlds Overshoot Day" er dagurin, tá ið vit hava nýtt alt, sum jørðin megnar at endurskapa í ár. Tað, sum vit nýta restina av árinum, verður tikið frá framtíðini.

Og tað gongur skjótt tann skeiva vegin, fyri 10 árum síðani var dagurin 18. august og fyri 20 árum síðani 29. september. Við øðrum orðum brúka heimsins fólk næstan tvær ferðir meira enn jørðin megnar at endurskapa um árið.

Hetta er bara miðaltalið fyri allan heimin. Men summi, t.d. vit í Føroyum, nýta nógv meira, hjá okkum er Heimsins-út-um-mark-farardagur longu  í mars mánaði.

Tað er tí sólarklárt, at vit standa framman fyri einum risastórum trupulleika. Einstein skal hava sagt, at "vit kunnu ikki loysa ein trupulleika við sama tankasetti - ella hugburði, sum trupulleikin var skaptur í. Vit mugu tí læra okkum at hugsa í nýggjum veruleikum og í nýggjum tankasettum, hvussu vit kunnu nýta heimsins tilfeingi meira skynsamt og burðardygt. Hjá okkum er tað fyrst og fremst mátin at nýta orku, sum má broytast beinanvegin.

Við hesum vil eg ynskja øllum eina framhaldandi góða ólavsøku!

Friday, July 26, 2019

Hitamet í París, London, Berlin - tað verður heitari og heitari...

Image result for heat record free pictures
Mynd: The New York Times

Í tíðindunum verður tað nevnt aftur og aftur: “nýtt hitamett sett”. Hetta hendir m.a.  í londum, sum ikki eru so fjart frá okkum. Og soleiðis hevur verið seinastu árini, nýggj met hvørt ár. Øll tey heitastu summarini tey seinastu 500 árini hava verið tey seinast 17 árini.

Tíverri er hetta alt ov væl í tráð við forsøgnirnar, sum vísindafólk hava boðað frá í fleiri ár - at tað verður heitari og heitari á jørðini og veðurlagið er í ferð við at broytast. Avleiðingarnar verða væntandi sera álvarsligar fyri stóran part av heimsins íbúgvum.

Orsøkin er stóra CO2 útlátið hjá mannaættini seinastu 200 árini, sum leggur seg sum eina dýnu um jarðarknøttin og ger ólag í hitaskipanina í atmosferuni. Fremsta uppgávan hjá okkum øllum í dag er at gera alt vit kunnu at steðga hesari gongd. Og tað kunnu vit bara gera við at minka um CO2 útlátið og skifta frá olju til varandi orku.

Treyðugt so er okkurt hent á hesum øki seinastu árini, men alt ov lítið. Vit mugu tí bretta upp um armar.. nú!

                                                                                                    


Monday, April 1, 2019

Røða á 13. veðurlagsverkfalli, 29. mars 2019

Mynd: Dánjal Højgaard
Sambært fremstu veðurlagsgranskarunum, sum m.a. standa aftan fyri ST stovnin IPCC*), so er miðalhitin á jørðini hækkandi og høvuðsorsøkin er økta útlátið hjá mannaættini av CO2 (koltvísúrni), sum byrjaði fyri uml. 200 árum síðani, tá ið farið varð undir nýta fossilt brennievni. Økta CO2 innihaldið í luftini ger, at javnvágin, sum hevur verið í túsundir av árum, er í ferð við at fara av lagnum og hetta fer at hava ávirkan á veðurlagið kring allan heim, m.a. at jøklar heimsins fara at bráðna og økta vatnið, sum rennur út á sjógv, fer at fáa vatnstøðuna at hækka og stór landaøki koma undir vatn. Vit fara m.a. at fáa fleiri stormar, hitabylgjur, turk og harvið broyttar liviumstøður. Broyttar liviumstøður elva til fólkaflytingar og tær kunnu gerast so umfatandi, at tær kunnu elva til óstabil politisk viðurskifti. Óstabil politisk viðurskifti kunnu hava ófrið við sær - og er talan um lond, sum t.d. ráða yvir kjarnaorkuvápnum, verður tankin ikki minni ræðandi.

Hvat kunnu vit gera við tað? Tað stutta svarið er: steðga CO2 útlátinum!

Ber tað til? Ja, sjálvandi. Talan er jú um ein trupulleika, sum er íkomin orsakað av atferðini hjá okkum menniskjum. Við øðrum orðum, kunnu vit loysa trupulleikan við at broyta okkara atferð. Men tað er ikki bara sum at siga tað, tað eru nógvar sera torførar avbjóðingar á vegnum. Onkur hevur sagt, at tað hjá heiminum at leggja um frá fossilum brennievni til varandi orku kann sammetast við at skula umvæla motorin í einum flogfari, meðan tað er á flogi. Tað ber sjálvandi til, men tað er ikki lætt.

Eitt er greitt, at tað loysir ongan trupulleika við stara seg blindan upp á hann. Skulu vit fáa nakað at henda, mugu fokusera upp á tað, sum ber til og ikki minst, tað, sum vit vilja hava, skal bera til. Og tað er júst hetta, sum óhefti miðilin “Heimsins bestu tíðindi” hevur sett sær fyri at gera. Eg havi latið meg inspirerað av hesari hugsan og í hesum ljósi skrivað eina stutta framtíðarlýsing - ella eina søgu - um eitt lítið oyggjaland úti í Atlantshavi:

"Vit skrúva tíðina nøkur ár fram og eru nú í tí harrans ári 2030 og koma beint inn í hátíðarhaldið, sum er fyrireikað í sambandi við, at tað í stóran mun bar til at koma á mál við visjónini, sum varð sett í 2015: nevniliga at gera orkuna á landi í Føroyum 100% grøna við m.a. vindorku, sólorku, sjóvarfalsorku og biogassverkum. 

Og væl hevur gingið. Einasta oljurikna kraftverki, sum er eftir í landinum, er elverkið á Sundi, sum seinastu árini bara hevur verið í gongd onkrar summardagar og tá ið brek hevur verið í skipanini. Sum t.d. í 2028, tá ið ein ódn gjørdi um seg og nógvar av vindmyllunum á kring landið fingu skaða, sum tó skjótt vórðu umvældir.

Á føroysku vegunum eru bert fáir bensin- og dieselbilar eftir - og tað ber rætt og slætt ikki til at keypa slíkar bilar longur. Í staðin eru stásiligir, ljóðleysir el-bilar, el-bussar og el-lastbilar at síggja. Bygdaleiðir og bussleiðin hjá Tórshavnar Kommunu slóðaðu fyri og tær vóru longu umlagdar til el í 2021.

Eisini upphitingin av húsunum er kollvelt og tey flestu verða nú hitað upp við elriknum hitapumpum, jarðhita ella sjóhita  - og um stutta tíð verður seinasta oljufýri í landinum sløkt.

Hóast visjón 2030 fyrst og fremst legði dent á at gera orkuna á landi grøna, so førdi rákið, sum visjónin hevði við sær, stóran áhuga at gera tað sama við orkuna, sum verður nýtt í sjóvinnuni. Og her hevur gingið skjott. 

Fiskivinnupolitikkurin, sum varð samtyktur í 2018, gjørdi tað møguligt at stýra fiskivinnuni so væl, at tað bar til at steðga ovurfisking av fiskastovnunum. Byrjað varð við at minka talið av fiskiførum niður í umleið eina helvt. Hetta gjørdi, at fiskastovnarnir komu fyri seg. Eftir fáum bar til at fiska næstan somu nøgd av fiski við nógv færri skipum. Við bara at nýta helvtini av skipum, minkaði eisini oljunýtslan samsvarandi, hon fór væl niður um helvtina, tí tað vóru jú tey gomlu skipini, sum brúktu mest av olju, sum fyrst vóru tikin úr flotanum. 

Tey nýggjastu fiskiskipini í dag nýta als ikki olju til vanliga sigling, tey nýta el. Tað er bara meðan tovað verður, at olja verður nýtt. Og útlit eru fyri, at nýggj tøkni í næstum fer at gera, at ikki bara fiskiskipini, men eisini farmaskip, ferðamannaskip og flogfør vera 100% grøn. 

Við hesum er CO2 útlátið hjá Føroyum minkað markant. Frá at vera næstan 21 tons fyri hvønn íbúgva í 2017, sum var í millum tað hægsta í heiminunum, er tað dottið niður á 2 tons fyri hvønn íbúgva í 2030.

Og við tað, at tað so nógv trø eru plantað kring landið seinastu árini, sær CO2 roknskapurin hjá enn betri út. Og heldur henda gongdin fram, verða Føroyar CO2 negativar um nøkur fá ár, altso at vit fara at hava størri O2 útlát (súruevnisútlát) enn CO2 útlát og tí kunnu vit veruliga vera við til at mótvirka veðurlagsbroytingunum - og so at siga "skrúva tíðina aftureftir".

Í 2021 varð olja funnin í føroyska landøkinum við markið til Skotlands. Men løgtingslimirnir, sum vóru valdir á løgtingsvalinum í 2019, samtyktu einmælt, at olja skal ikki verða útvunnin úr føroyska landgrunninum. Støðutakanin var grundað á eina greiða tilvitan um tað alneyðuga í at steðga veðurlagsbroytingunum.

Fiskaælingin í Føroyum er støðugt vorðin meira og meira burðardygg og nýggju framleiðsluhættirnir gera, at neyðugt er ikki við heilivági longur. Stóru dálkingartrupulleikarnir, sum stóðust av skarni og sjálvdeyðum fiski, eru í dag ikki ein trupulleiki, men tvørtur í móti, eitt tilfeingi, sum saman við tøðum frá landbúnaðinum verður gjørt um til orku í biogassverkum. 

Tilfarið, sum kemur út úr hinum endanum á biogassverkinum, gerst til enn og betri tøð, sum verður nýtt um alt landið. Hetta hevur havt við sær eitt veruligt frambrot í landbúnaðinum, tí tað hevur gjørt tað møguligt at fáa nógvan gróður at koma fyri seg - m.a. eru vit í dag so at siga sjálvbjargin við stráfóðuri til mjólkineytini. Og tað, sum kemur undan neytunum, ja tað fer so aftur í ein sirkul til biogassverkini. Arbeitt verður í løtuni við at matrestir o.a. eisini kann verða nýtt í biogassverkunum.
Og vit eru eisini vorðin sjálvbjargin við eplum, gularótum, rótum og fleiri øðrum sløgum av grønmeti. Tað er serliga Sandoyggin, sum er á odda í hesum, men onnur øki í landinum taka seg eisini fram og nógva staðni síggjast vakstrarøki við veltum og vakstrarhúsum taka seg upp - umgyrd av trøum, ið geva lívd. 

Burðardygga kósin, sum - fekk vatn á mylluna - ella vind í seglini - í Føroyum fyrst í 2020’unum hevur gjørt landið kent kring heimin. So hóast okkara lítla oyggjaland í sjálvum hevur lítið at siga í mun til CO2 roknskapin hjá heiminum, so geva Føroyar íblástur til onnur til at fara í holtur við at gera tað sama sum vit.

Góða umdømið hevur gjørt, at føroyskar matvørður hava sera stórt søluvirði og tað er ongantíð ein trupulleiki at finna keyparar, sum vilja gjalda væl fyri tað, sum vit selja. Og ferðamannavinna er í stórum blóma, tí hugurin at koma til Føroyar at uppliva hetta landið er stórur. Men, pláss er ikki fyri øllum í senn, so langur bíðilisti er. 

Í løtuni verður arbeitt við Visjón 2050, hon verður løgd fram fyrsta dagin!"

Eg fari at steðga her og lata tað upp til hvønn einstakan at hugsa um framhaldið.

Við hesum fari eg at ynskja øllum eitt gott og burðardygt vikuskifti.

*) IPCC: Intergovermental Panel on Climate Change