Monday, April 1, 2019

Røða á 13. veðurlagsverkfalli, 29. mars 2019

Mynd: Dánjal Højgaard
Sambært fremstu veðurlagsgranskarunum, sum m.a. standa aftan fyri ST stovnin IPCC*), so er miðalhitin á jørðini hækkandi og høvuðsorsøkin er økta útlátið hjá mannaættini av CO2 (koltvísúrni), sum byrjaði fyri uml. 200 árum síðani, tá ið farið varð undir nýta fossilt brennievni. Økta CO2 innihaldið í luftini ger, at javnvágin, sum hevur verið í túsundir av árum, er í ferð við at fara av lagnum og hetta fer at hava ávirkan á veðurlagið kring allan heim, m.a. at jøklar heimsins fara at bráðna og økta vatnið, sum rennur út á sjógv, fer at fáa vatnstøðuna at hækka og stór landaøki koma undir vatn. Vit fara m.a. at fáa fleiri stormar, hitabylgjur, turk og harvið broyttar liviumstøður. Broyttar liviumstøður elva til fólkaflytingar og tær kunnu gerast so umfatandi, at tær kunnu elva til óstabil politisk viðurskifti. Óstabil politisk viðurskifti kunnu hava ófrið við sær - og er talan um lond, sum t.d. ráða yvir kjarnaorkuvápnum, verður tankin ikki minni ræðandi.

Hvat kunnu vit gera við tað? Tað stutta svarið er: steðga CO2 útlátinum!

Ber tað til? Ja, sjálvandi. Talan er jú um ein trupulleika, sum er íkomin orsakað av atferðini hjá okkum menniskjum. Við øðrum orðum, kunnu vit loysa trupulleikan við at broyta okkara atferð. Men tað er ikki bara sum at siga tað, tað eru nógvar sera torførar avbjóðingar á vegnum. Onkur hevur sagt, at tað hjá heiminum at leggja um frá fossilum brennievni til varandi orku kann sammetast við at skula umvæla motorin í einum flogfari, meðan tað er á flogi. Tað ber sjálvandi til, men tað er ikki lætt.

Eitt er greitt, at tað loysir ongan trupulleika við stara seg blindan upp á hann. Skulu vit fáa nakað at henda, mugu fokusera upp á tað, sum ber til og ikki minst, tað, sum vit vilja hava, skal bera til. Og tað er júst hetta, sum óhefti miðilin “Heimsins bestu tíðindi” hevur sett sær fyri at gera. Eg havi latið meg inspirerað av hesari hugsan og í hesum ljósi skrivað eina stutta framtíðarlýsing - ella eina søgu - um eitt lítið oyggjaland úti í Atlantshavi:

"Vit skrúva tíðina nøkur ár fram og eru nú í tí harrans ári 2030 og koma beint inn í hátíðarhaldið, sum er fyrireikað í sambandi við, at tað í stóran mun bar til at koma á mál við visjónini, sum varð sett í 2015: nevniliga at gera orkuna á landi í Føroyum 100% grøna við m.a. vindorku, sólorku, sjóvarfalsorku og biogassverkum. 

Og væl hevur gingið. Einasta oljurikna kraftverki, sum er eftir í landinum, er elverkið á Sundi, sum seinastu árini bara hevur verið í gongd onkrar summardagar og tá ið brek hevur verið í skipanini. Sum t.d. í 2028, tá ið ein ódn gjørdi um seg og nógvar av vindmyllunum á kring landið fingu skaða, sum tó skjótt vórðu umvældir.

Á føroysku vegunum eru bert fáir bensin- og dieselbilar eftir - og tað ber rætt og slætt ikki til at keypa slíkar bilar longur. Í staðin eru stásiligir, ljóðleysir el-bilar, el-bussar og el-lastbilar at síggja. Bygdaleiðir og bussleiðin hjá Tórshavnar Kommunu slóðaðu fyri og tær vóru longu umlagdar til el í 2021.

Eisini upphitingin av húsunum er kollvelt og tey flestu verða nú hitað upp við elriknum hitapumpum, jarðhita ella sjóhita  - og um stutta tíð verður seinasta oljufýri í landinum sløkt.

Hóast visjón 2030 fyrst og fremst legði dent á at gera orkuna á landi grøna, so førdi rákið, sum visjónin hevði við sær, stóran áhuga at gera tað sama við orkuna, sum verður nýtt í sjóvinnuni. Og her hevur gingið skjott. 

Fiskivinnupolitikkurin, sum varð samtyktur í 2018, gjørdi tað møguligt at stýra fiskivinnuni so væl, at tað bar til at steðga ovurfisking av fiskastovnunum. Byrjað varð við at minka talið av fiskiførum niður í umleið eina helvt. Hetta gjørdi, at fiskastovnarnir komu fyri seg. Eftir fáum bar til at fiska næstan somu nøgd av fiski við nógv færri skipum. Við bara at nýta helvtini av skipum, minkaði eisini oljunýtslan samsvarandi, hon fór væl niður um helvtina, tí tað vóru jú tey gomlu skipini, sum brúktu mest av olju, sum fyrst vóru tikin úr flotanum. 

Tey nýggjastu fiskiskipini í dag nýta als ikki olju til vanliga sigling, tey nýta el. Tað er bara meðan tovað verður, at olja verður nýtt. Og útlit eru fyri, at nýggj tøkni í næstum fer at gera, at ikki bara fiskiskipini, men eisini farmaskip, ferðamannaskip og flogfør vera 100% grøn. 

Við hesum er CO2 útlátið hjá Føroyum minkað markant. Frá at vera næstan 21 tons fyri hvønn íbúgva í 2017, sum var í millum tað hægsta í heiminunum, er tað dottið niður á 2 tons fyri hvønn íbúgva í 2030.

Og við tað, at tað so nógv trø eru plantað kring landið seinastu árini, sær CO2 roknskapurin hjá enn betri út. Og heldur henda gongdin fram, verða Føroyar CO2 negativar um nøkur fá ár, altso at vit fara at hava størri O2 útlát (súruevnisútlát) enn CO2 útlát og tí kunnu vit veruliga vera við til at mótvirka veðurlagsbroytingunum - og so at siga "skrúva tíðina aftureftir".

Í 2021 varð olja funnin í føroyska landøkinum við markið til Skotlands. Men løgtingslimirnir, sum vóru valdir á løgtingsvalinum í 2019, samtyktu einmælt, at olja skal ikki verða útvunnin úr føroyska landgrunninum. Støðutakanin var grundað á eina greiða tilvitan um tað alneyðuga í at steðga veðurlagsbroytingunum.

Fiskaælingin í Føroyum er støðugt vorðin meira og meira burðardygg og nýggju framleiðsluhættirnir gera, at neyðugt er ikki við heilivági longur. Stóru dálkingartrupulleikarnir, sum stóðust av skarni og sjálvdeyðum fiski, eru í dag ikki ein trupulleiki, men tvørtur í móti, eitt tilfeingi, sum saman við tøðum frá landbúnaðinum verður gjørt um til orku í biogassverkum. 

Tilfarið, sum kemur út úr hinum endanum á biogassverkinum, gerst til enn og betri tøð, sum verður nýtt um alt landið. Hetta hevur havt við sær eitt veruligt frambrot í landbúnaðinum, tí tað hevur gjørt tað møguligt at fáa nógvan gróður at koma fyri seg - m.a. eru vit í dag so at siga sjálvbjargin við stráfóðuri til mjólkineytini. Og tað, sum kemur undan neytunum, ja tað fer so aftur í ein sirkul til biogassverkini. Arbeitt verður í løtuni við at matrestir o.a. eisini kann verða nýtt í biogassverkunum.
Og vit eru eisini vorðin sjálvbjargin við eplum, gularótum, rótum og fleiri øðrum sløgum av grønmeti. Tað er serliga Sandoyggin, sum er á odda í hesum, men onnur øki í landinum taka seg eisini fram og nógva staðni síggjast vakstrarøki við veltum og vakstrarhúsum taka seg upp - umgyrd av trøum, ið geva lívd. 

Burðardygga kósin, sum - fekk vatn á mylluna - ella vind í seglini - í Føroyum fyrst í 2020’unum hevur gjørt landið kent kring heimin. So hóast okkara lítla oyggjaland í sjálvum hevur lítið at siga í mun til CO2 roknskapin hjá heiminum, so geva Føroyar íblástur til onnur til at fara í holtur við at gera tað sama sum vit.

Góða umdømið hevur gjørt, at føroyskar matvørður hava sera stórt søluvirði og tað er ongantíð ein trupulleiki at finna keyparar, sum vilja gjalda væl fyri tað, sum vit selja. Og ferðamannavinna er í stórum blóma, tí hugurin at koma til Føroyar at uppliva hetta landið er stórur. Men, pláss er ikki fyri øllum í senn, so langur bíðilisti er. 

Í løtuni verður arbeitt við Visjón 2050, hon verður løgd fram fyrsta dagin!"

Eg fari at steðga her og lata tað upp til hvønn einstakan at hugsa um framhaldið.

Við hesum fari eg at ynskja øllum eitt gott og burðardygt vikuskifti.

*) IPCC: Intergovermental Panel on Climate Change






Wednesday, November 21, 2018

493 orð um veðurlagsbroytingar

At veðurlagið á jørðini broytist er einki nýtt. Men seinastu 450.000 árini hevur veðurlagið verið lutfalsliga regluligt og miðalhitin hevur sveiggjað millum at vera 3 stig heitari og 8 stig kaldari enn miðalhitin er nú. Við øðrum orðum, eitt afturvendandi mynstur, har heit tíðarskeið avloysa kaldari.

So kanst tú spyrja: hvussu kunnu vit vita alt hetta? 

Jú, við at kanna aldargamlan ís og taka royndir av tilfarinum, luftbløðrum og øðrum. Ískanningarnar hava eisini avdúkað, at CO2 innihaldið í luftini og miðalhitin fylgjast rættiliga neyvt í einum føstum mynstri - sum eisini samsvarar við vitanina um, at jú fleiri bitlar eru í luftini, t.d. CO2, jú meira hitnar luftin.

Afturvendandi mynstrið broytist
Eitt annað, sum ískanningarnar hava víst, er at fyri umleið 200 árum síðani broyttist mynstrið og CO2 innihaldið í luftini byrjaði at vaksa óvanliga nógv. Frá at hava sveiggjað millum 180 og 300 ppm (millióntapartar) er CO2 innihaldið í luftini komið upp í næstan 400 ppm. Og tað er ikki hent tey seinastu 450.000 árini. Enn er miðalhitin ikki lopin upp tilsvarandi, men grundað á vitanina um samanhangin millum CO2 innihaldið og miðalhitan vænta veðurlagsfrøðingar avgerðandi broytingar í veðurlagnum á jørðini í komandi árum.

Higartil er skrásett, at miðalhitin á jørðini er vaksin við næstan einum stigi seinastu 200 árini. Eitt stig ljóðar ikki av nógvum, men í mun til, hvussu seint broytingarnar eru hendar fyrr í tíðini, er talan um stóra broyting í einum sera stuttum tíðarskeiði. Talan er jú um miðalhita - summa staðni er hitin øktur væl meira enn aðra staðni. Eitt av hesum støðum eru póløkini og avleiðingarnar síggjast við berum eygum við at havísurin minkar - og tað somikið nógv, at roknast kann við, at um fá ár verður siglandi alt árið, har fyrr metratjúkkur ísur var. Eisini eru greið tekin um, at jøklarnir kring heimin bráðna, sum so aftur viðførir, at vatnstøðan í havinum hækkar.

Hvør er orsøkin til økta CO2 innihaldið? 
Sum nevnt byrjaði ógvusliga økingin av CO2 innihaldinum fyri umleið 200 árum síðani. Og hvat hendi tá? Jú, tá tók ídnaðarkollveltingin dik á seg og farið varð undir at nýta kol í stórum mongdum sum orkukeldu. Hetta viðførdi stórt CO2 útlát í luftina, sum bara er økt síðani - m.a. við, at eisini varð farið at nýta olju. Grundað á hesa staðfesting - og vitanina um sambandið millum CO2 og hitan í luftini - halda veðurlagsgranskarar kring heimin, at veðurlagsbroytingarnar eru mannaskaptar.

Hvørji eru útlitini?
At veðurlagið broytist, hevur stórar avbjóðingar við sær, bara heilt smáar broytingar kunnu gera, at fólk mugu flyta til onnur støð at búleikast. Og slíkar broytingar hava ógvusligar fylgjur við sær og ikki minst menniskjaligan kostnað.

Burðardyggar orkukeldur
At forða fyri, at veðurlagið skal broytast enn meira, er neyðugt, at alt verður gjørt fyri at steðga CO2 útlátinum. Hetta kann gerast við at skifta yvir til burðardyggar orkukeldur. Og neyðugt er at hetta verður gjørt sum skjótast, um ikki avleiðingarnar skulu vera enn og verri enn útlitini eru nú.

500 orð um veðurlagsbroytingar

At veðurlagið á jørðini broytist er einki nýtt. Men seinastu 450.000 árini hevur veðurlagið verið lutfalsliga regluligt og miðalhitin hevur sveiggjað millum at vera 3 stig heitari og 8 stig kaldari enn miðalhitin er nú. Við øðrum orðum, eitt afturvendandi mynstur, har heit tíðarskeið avloysa kaldari. 

So kanst tú spyrja: hvussu kunnu vit vita alt hetta? 
Jú, hetta ber til at kanna aldargamlan ís og taka royndir av tilfarinum, luftbløðrum og øðrum. Ískanningarnar hava eisini avdúkað, at CO2 innihaldið í luftini og miðalhitin fylgjast rættiliga neyvt í einum føstum mynstri - sum eisini samsvarar við vitanina um, at jú fleiri bitlar eru í luftini, t.d. CO2, jú meira hitnar luftin.

Afturvendandi mynstrið broytist
Eitt annað, sum ískanningarnar hava víst, er at fyri umleið 200 árum síðani broyttist mynstrið og CO2 innihaldið í luftini byrjaði at vaksa óvanliga nógv. Frá at hava sveiggjað millum 180 og 300 ppm (millióntapartar) er CO2 innihaldið í luftini komið upp í næstan 400 ppm. Og tað er ikki hent tey seinastu 450.000 árini. Enn er miðalhitin ikki lopin upp tilsvarandi, men grundað á vitanina um samanhangin millum CO2 innihaldið og miðalhitan vænta veðurlagsfrøðingar kring heimin avgerðandi broytingar í veðurlagnum á jørðini í komandi árum.

Higartil er skrásett, at miðalhitin á jørðini er vaksin við næstan einum stigi seinastu 200 árini. Eitt stig ljóðar ikki av nógvum, men í mun til, hvussu seint broytingarnar eru hendar fyrr í tíðini, er talan um stóra broyting í einum sera stuttum tíðarskeiði. Talan er jú um miðalhita - summa staðni er hitin øktur væl meira enn aðra staðni. Eitt av hesum støðum eru póløkini og avleiðingarnar síggjast við berum eygum við at havísurin minkar - og tað somikið nógv, at roknast kann við, at um fá ár verður siglandi alt árið, har fyrr metratjúkkur ísur var. Eisini eru greið tekin um, at jøklarnir kring heimin bráðna, sum so aftur viðførir, at vatnstøðan í havinum hækkar. 

Hvør er orsøkin til økta CO2 innihaldið? 
Sum nevnt byrjaði økingin av CO2 innihaldinum fyri umleið 200 árum síðani. Og hvat hendi tá? Jú, tá tók ídnaðarkollveltingin dik á seg og farið varð undir at nýta kol í stórum mongdum sum orkukeldu. Hetta viðførdi stórt CO2 útlát í luftina, sum bara er økt síðani - m.a. við,  at tað eisini varð farið undir at nýta olju sum orkukeldu. Grundað á hesa staðfesting - og vitanina um sambandið millum CO2 og hitan í luftini - halda veðurlagsgranskarar kring heimin, at veðurlagsbroytingarnar eru mannaskaptar.

Hvørji eru útlitini?
At veðurlagið broytist, hevur stórar avbjóðingar við sær, bara heilt smáar broytingar kunnu gera, at fólk mugu flyta til onnur støð at búleikast. Og slíkar broytingar hava ógvusligar fylgjur við sær og ikki minst menniskjaligan kostnað. 

Burðardyggar orkukeldur
At forða fyri, at veðurlagið skal broytast enn meira, mælir IPCC, at alt verður gjørt fyri at steðga CO2 útlátinum. Hetta kann gerast við at skifta yvir til burðardyggar orkukeldur. Og neyðugt er at hetta verður gjørt sum skjótast, um ikki avleiðingarnar skulu vera enn og verri enn útlitini eru nú.

Friday, November 2, 2018

El-bilar minni CO2 enn diesel/bensin-bilar!

Í Youtube-videoini, "Are Electric Cars Worse For The Environment? Myth Busted", frá 31. oktober 2018, verða afturvendandi mytur viðgjørdar, sum føra fram, at framleiðslan av el-bilum skal hava so nógv CO2 útlát við sær, at diesel/bensin bilar, hóast teir brenna diesel/bensin hava minni CO2 útlát. Í videoini verður sakliga argumenterað við keldutilvísingum og greið roknistykkir verða sett upp.


Staðfest verður, at um tú sammetir ein el-bil, sum t.d. Nissan Leaf, við ein diesel/bensin bil av sama klassa, er CO2 útlátið av framleiðsluni av el-bilnum størri, nevniliga 15 tons CO2 í mun 10 tons CO2 sum framleiðslan av diesel/bensin bilinum hevur við sær. Og munurin er battaríið hjá el-bilinum og størri battaríið er, jú meira CO2. Við øðrum orðum er diesel/bensin bilurin grønari, tá ið bilarnir fara at koyra.

Men so hvørt bilarnir leggja kilometrar aftur um seg, gerst el-bilurin grønari - og grønari el-orkuframleiðslan er, skjótari gongur. Taka vit USA, har orkuframleiðsluna í miðal er uml. 40% grøn, er ein e-bilur, sum t.d. Nissan Leaf við 30 kwh battaríi, grønari enn ein tilsvarandi diesel/bensin bilur, tá ið hann hevur koyrt 32.231 km. Í USA tekur hetta í miðal eitt ár og átta mánaðir.  Útrokningargrundarlagið er, at bilar í USA í miðal koyra 19.300 km. um árið. Ein Tessla bilur við 100 kwh battaríi skal tó brúka fimm og eitt hálvt ár, ella koyra 106.150 km. *)

Fara vit hinvegin til statin Idaho í USA, har næstan øll el-orkan er grøn, "hólvar" el-bilurin bæði olju/bensin og hybrid bilarnar av og bara eftir fáum mánaðum er eyka CO2 útlátið av battaríframleiðsluni útlíknað og restina av livitíðini, tey næstu 10-15 árini vinnur el-bilurin bara meira og meira.

Og sjálvt í statinum West Virginia í USA, har um 95% av el-orkuni verður framleidd við kol, olju ella gass, verður ein Nissan Leaf grønari enn diesel/bensin bilar aftaná fimm og eitt hálvt ár.  Orsøkin er, at hóast stór koldrivin elektricitetverk ikki eru besta loysnin, so eru tey effektivari at framleiða orku enn smáir bilmotorar. Hinvegin, bilar við sera stórum battaríi hava longri tíð um at gerast grønari enn diesel/bensin-bilar - upp í 17 ár.

*) Í Føroyum er uml. 50% av orkuni grøn, tað vil siga 10% stig hægri enn í miðal í USA. Samanborið við USA skulu vit í Føroyum koyra styttri fyri, at ein el-bilur, sum Nissan Leaf, skal vera grønari, enn ein tilsvarandi diesel/bensin bilur.

Samanumtikið, so er lítil ivi um, at el-bilarnir í løtuni eru frægasta loysn at gera flutning okkara á landjørðini grønari. Og her kemur meiri afturat til fyrimuns fyri el-bilin:
  • øll el-orkan í Føroyum verður grøn um fá ár.
  • at framleiðarar av el-bilum stremba hart í móti at gera framleiðsluna av bilunum grønari - og serliga battaríini. 
  • útyvir ikki at útláta CO2, meðan teir koyra, útláta el-bilar heldur ikki tungmetallir og aðra gift sum er til stóran ampa serliga í býum og tættbygdum øki. 
  • el-bilar eru slitsterkir, tí teir í mun til diesel/bensin-bilar, hava nógv færri lutir, sum røra seg og tí er væntandi at viðlíkahaldið verður minni og livitíðin longri.
Youtube-videoin, "Are Electric Cars Worse For The Environment? Myth Busted", sæst her, hon er 13 min og 46 sekund:



Friday, October 26, 2018

Hvør er størsta hóttanin hjá mannaættini?


Um tú googlar spurningin: Hvør er størsta hóttanin hjá mannaættini? koma fram fleiri óhugnalig svar, alt frá kometum, ið renna á jørðina, ógvusligum eldgosum, sum oyðileggja alt, sum fyri er - ella sólstormar, sum svíða alt lív av. Hetta eru náttúruvanlukkur, sum eru so ógvusligar og langt uttanfyri tað, sum vit menniskju kunnu fata - og enn minni hava ávirkan á. Sætt í tí ljósinum eru trupulleikar, sum eru uppi í dag, sum t.d. veðurlagsbroytingar, náttúruoyðingar, turkur, fátækradømi og kríggj tann reini barnamatur. 


Felags fyri hesar smáu hóttanirnar er, at tær eru mannaskaptar, tær eru avleiðingar av virkseminum hjá mannaættini. Hinvegin, tá ið hetta nú eru mannaskaptir trupulleikar, kundi verið ein ávísur møguleiki at vit kunnu venda gongdini við t.d. at broyta atferð. 


Bíða nú, mannaskaptar? - kann tað prógvast? - vilja summi kanska føra fram... ræður náttúran ikki sær sjálvum? - og hava veðurlagsbroytingar ikki altíð verið? Kunnu hesi - sum bíblian lýsir sum máttleys menniskju - veruliga broyta náttúruna? -


Til verju fyri bíbliuna kann sigast, at tá ið hon var skrivað, vóru menniskju ikki nógv í tali á jørðini, onkur metir einar 2-300 milliónir tilsamans. Fyrstu ferð fólkatalið í heiminum kom upp um eina milliard var í 1804. Bara góð 100 ár seinni, í 1927 - tá ið foreldur míni vóru fødd, var talið tvífaldað og kom upp í 2 milliardir. 33 ár seinni, í 1960, tá var eg sjálvur føddur, var enn ein milliard løgd afturat, nú vóru tríggjar. Og ferðin øktist, næstu árini legðist ein milliard afturat fyri uml. hvørt 13. árið. Við øðrum orðum tók tað bara eini 200 ár til at sjeyfalda tað fyrstu milliardina - og nú í 2018, eru vit væl á veg upp í tað áttandu milliardina. Og tað steðgar ikki her, tí, tí sum talvan frá ST-stovninum niðanfyri sýnir, eru vit komin upp í níggju milliardir áðrenn henda øldin er komin í helvt.




Men, um tú heldur, at fólkavøksturin úti í heimi hevur verið stórur, hygg so bara at talvuni hjá Hagstovu Føroya niðanfyri, sum sýnir fólkavøksturin í Føroyum í sama tíðarskeiði. Tað er nevniliga meira enn tíggjufaldað. Og um ikki kreppan hevði rakt okkum í nítiárunum, hevði tað kanska verið faldað tólv ferðir í mun til fyrst í 1800 talinum.





Tað, at vit eru vorðin so nógv her á jørðini, krevur sjálvsagt, at meiri skal til av øllum: matur, klæði, útgerð, rávørur, landaøki o.s.fr. Og kring heimin er farið at merkjast, at rávørurnar eru ikki óendaligar, nógvar eru um at verða brúktar upp ella fara at vera tað um nøkur fá ár. Afturat hesum kemur so dálkingin - vit nýta og blaka burt og fara so eftir enn meira av rávøru. 

Eitt eyðsýniligt dømi um, hvussu stórt virksemið hjá mannaættini er, er at gøtuljós okkara síggjast langt út í rúmdina - sum myndin av einari stjørnuklárari nátt yvir Evropa sýnir.




Tað er ikki einfalt at svara spurninginum, sum er settur í yvirskriftini: 
Hvør er størsta hóttanin hjá mannaættini? Síggja vit burtur frá kosmisku hóttanunum, sum vit ikki fáa gjørt so nógv við, so er tað ikki ov nógv sagt, at størsta hóttanin hjá mannaættini er mannaættin sjálv. Spurningurin er so, um tað er tí, at vit eru ov nógv í tali - ella um tað er tí, at vit duga ov illa at umsita tað tilfeingið, sum okkum er tøkt?

Samanumtikið man vera flestum greitt, at um okkara eftirkomarar ikki skulu hava verri livikor enn vit hava í dag, mugu vit venda gongdini og broyta okkara máta at nýta rávørur og fara frá "linierum" búskapi til “sirkuleran búskap” – ella sagt við einum meira kendum orði: til burðardyggan búskap - at nýta rávørur og tilfeingi soleiðis, at hesi eisini eru tøk hjá okkara eftirkomarum. 





Hetta eru stórir spurningar at loysa og tað er rættiliga ymist, hvussu fólk í heiminum hava møguleika og vilja at loysa hesar, tí fólk hava so ymiskar fortreytir. Meðan nøkur liva í sús og dús, liva onnur í fátækradømi og armóð. Meðan nøkur liva í demokratiium og hava møguleika at ávirka samfelagið, liva onnur í diktaturum og hava ongan avgerðarræt.

Hinvegin, tað gongur rætta vegin, - um enn spakuliga. Tí fólk eru í ferð við at vakna, bæði sum einstaklignar, í grasrótarørslum, fyritøkum, býarstýrum - og summi lond hava veruliga sett ferð á umleggingina av orkuframleiðsluni at minka um CO2 útlátið. Til tey góðu tíðindini hoyrir eisini, at útgerðin at útvinna varðandi orku, so sum sólkyknur og vindmyllur, kostar minni og minni og longu í dag loysir tað seg nógva staðni reint peningaliga at nýta hesi heldur enn at nýta olju ella kol.


Thursday, October 18, 2018

El-bilar hava væl minni CO2 "lívstíðar-útlát"


Í dag er flestum kunnugt, at tað er bráneyðugt at steðga CO2 útlátinum hjá mannaættini - um vit ikki skulu forkoma liviumstøðunum hjá eftirkomarum okkara. Tíbetur koma alsamt nýggjar uppfinningar, sum gera tað møguligt at nýta aðrar orkukeldur enn kol og olju. Ein av mest eyðsýndu framstigunum eru el-bilarnir. 

Men hóast væl dokumenteraðu fyrimunirnar eru javnan yvirskriftir og søgur at síggja í miðlunum, sum hava mótstríðandi boðskap. Hví so er, er ikki so lætt at siga. Hinvegin er tað ikki ókent, at tey, sum vilja sleppa at halda fram at selja olju og bensin, seta nógv inn fyri at verja síni áhugamál. 

Á myndini til høgru sæst mynd, sum var løgd út á Facebook og hevur tílvísing til grein í danska "Ekstra Bladet".  Greinin tekur støði í frágreiðinghjá granskingarstovninum "Klimarådet", har kikarin verður settur á eina samanbering millum "lívstíðar-gongdina" hjá el-bilum í mun til bensin- og dieselbilar, altso gongdina framleiðslu, nýtslu og til burturkast/ endurnýtslu. Og yvirskipaði boðskapurin í frágreiðingini er heilt greiður: 

El-bilar hava væl minni CO2 útlát við sær enn bensin- og dieselbilar - um hugt verður eftir "lívstíðar-útlátinum" hjá báðum bilasløgunum. Og væntandi er, at munurin fer at økjast í komandi árum.  

Men greinskrivarin hjá Ekstra Bladet velur at taka ein heilt annan vinkul. Í staðin fyri at fokusera upp á fyrimunin við tí samlaða minkaða útlátinum, velur hann at fokusera upp á, at tað, at framleiða ein el-bil hevur eitt ávíst eyka CO2 útlát við sær í sambandi við battaríframleiðsluna. Og boðskapurin í yvirskriftini (sum tíverri er tað, sum flestu fólk lesa - og ikki sjálva greinina) er: el-bilar eru ikki eitt gott so hugskot allíkavæl... - hóast høvuðsboðskapurin í frágreiðingini frá Klimaráðnum sigur nakað heilt annað.

Greinskrivarin heldur eyðsýniliga ikki, at tað so áhugavert, at ein el-bilur yvir "lívstíðarskeiðið" hevur helvtina minni útlát enn ein tilsvarandi bensin- ella dieselbilur. Heldur ikki er tað áhugavert, at hesin munur væntandi fer at økjast upp í eitt lutfall upp á 1:4 í 2030, tá ið el-framleiðslan í Danmark væntandi verður 100% burðardygg  - og at battaríini eisini væntandi fara at verða framleidd meira burðardygt. Hetta sæst við at hyggja í talvuna niðanfyri og samanbera linjurnar hjá "Effektiv dieselbil" við "Elbil (vindstrøm, lav udledning fra batteriudledning)". Talvan er grundað á, at bilarnir koyra 250.000 km í eitt 15 ára tíðarskeið (Kelda: Klimarådet).   



Sum nevnt tekur frágreiðingin hjá Klimaráðnum støði í donskum viðurskiftum, sum m.a. eru, at 43% av el-framleiðslan er burðardygg. Í Føroyum er í løtuni umleið 50% av el-framleiðsluni burðardygg, so her er fyrimunurin at nýta el-bilar eitt vet størri enn í Danmark. Eins og í Danmark, er í Føroyum málið, at í 2030 skal øll el-framleiðslan skal vera burðardygg, nakað sum longu er veruleiki í Noregi og Íslandi. 

At enda kann verða víst á, at frágreiðingin eisini umfatar hybrid-bilar, altso bilar, sum umframt bensin- ella dieselmotor, eisini hava ein minni el-motor við battaríi. Og her er boðskapurin einfaldur, at jú meira el-motorurin verður nýttur, jú minni CO2 útlát.

Lagt kann verða afturat, at í frágreiðingini verður ikki tikið við, at bensin- og dieselbilar - utyvir CO2 útlátið - hava aðra dálking við sær m.a. luftdálking og heilsuskaðandi partiklar, sum er til stóran ampa í býum og tættbygdum økjum.