Thursday, August 29, 2019

Eg havi ein dreym...

Martin Luther King segði í 1963: “Eg havi ein dreym um, at ein dag í Alabama, fara smáir svartir dreingir og svartar gentur at taka í hondina á smáum hvítum dreingjum og hvítum gentum, sum systrar og brøður”

John F Kennedy hevði í 1961 eisini ein dreym, hann segði: “kæru landsmenn, áðrenn 1970 fara vit at senda eina rakett av støðini í Houston til mánan, sum er 390.000 kilometrar burturi. Rakettin verður 100 metur høg og fer at verða gjørd úr einum málmblandi, sum ikki er uppfunnið enn...”

Felags fyri báðar røðararnar er, at teir megnaðu at ímynda ein framtíðarveruleika, sum var sera fjarur frá tí veruleika, sum valdaði, tá ið røðurnar vóru hildnar!

Hóast eg ikki á nakran hátt ætli mær at rógva fram undir, at eg kann sammetast við hesi bæði stórmennini - so havi eg eisini ein dreym.

Mín dreymur er:

"at Føroyar áðrenn 2030 eru sjálvstøðug tjóð og eru eitt rúmligt samfelag, har virðini verða býtt javnt og fólkið hevur góð heilsuviðurskifti, góðar útbúgvingarmøguleikar og eitt livandi mentanarvirksemi. 

Í 2030 verður øll orka á landi í Føroyum grøn, hon verður gjørd við vindi, vatni, sól og sjóvarfallið og verður goymd í einum slagi av battaríi, sum ikki er uppfunnið enn. Somu battarí verða sett í skip og í 2035 verður olja ikki longur nýtt á sjónum longur. Og Oljan, sum varð funnin í føroysku undirgrundini, slapp at liggja, har hon lá!"

King og Kennedy komu ikki at uppliva, at dreymar teirra gingu út, men tað kundi eg so avgjørt hugsað mær!

Jón Kragesteen, valevni hjá Tjóðveldi

Wednesday, August 14, 2019

Vit skulu kunna ferðast frítt í Føroyum


“Hetta er okkara land...einki annað eiga vit, tað er okkara land” syngja vit við heitum hjarta – og vit meina tað! 

Sjálvandi skulu vit kunna ferðast frítt í Føroyum og vitja tey støð, sum vit ynskja at vitja!

Seinastu árini hava føroyingar veruliga fingið eyguni upp fyri at ferðast í føroysku náttúruni - og tað er gott og gleðiligt, tað er gevandi fyri bæði likam og sál.

Eisini er tað týdningarmikið at vit sleppa út í náttúruna, tí annars kunnu vit ikki læra um hana og skapa okkum fortreytir at skilja hana.

Men frælsið hjá okkum at vera í náttúruni skal sjálvandi vera undir ábyrgd. Vit skulu ikki órógva óneyðugt og t.d. eiga vit at verja ávís støð í tíðini, tá ið fuglur reiðrast – og tá kanska halda okkum til ásettar rásir ella gøtur. Eisini skal atlit takast til lembing, haruskjóting og landbúnað, sjálvandi. Og sjálvandi skulu vit ikki tveita órudd í náttúruna.

Sum kunnugt eru tað ikki bara føroyingar, sum eru bergtiknir av føroysku náttúruni, tað hevur jú eydnast ferðamannavinnuni at gera okkara land kent kring heimin og ferðafólkatalið økist ár um ár og tað setur meira trýst á náttúruna.

Fyri Føroyar er tað kærkomið at fáa eitt vinnuligt bein afturat at standa á. Sambært ársfrágreiðingini hjá Visit Faroe Islands fyri 2018 vóru 643 ársverk í ferðamannavinnuni og umsetningurin 731 milliónir – og tað er ikki hissini. Og vit kunnu vænta, at ferðafólkatalið fer at økjast komandi árini.

Ein av stóru avbjóðingunum við øktu ferðamannavinnuni er, at tað eru ávís støð, sum serliga stórur áhugi er at vitja. Tað hevur ført við sær, at bóndir hvør í sínum lagi eru farnir at krevja gjald fyri vitjanir - og tað "smakkar" rætt og slætt ikki væl.

Men hetta er ikki ein lættur spurningur at greiða og nógvar eru áskoðanirnar. Eitt er tó Eisini skal atlit takast til lembing, haruskjóting og landbúnað annarsvist, og tað er at vit mugu fáa greiðu á hesum spurningi sum skjótast og fáa eina felags skipan fyri alt landið.

Eg vil arbeiða fyri, at tað í hesi skipan verður tryggjað, at føroyingar kunnu ferðast frítt í Føroyum!

Jón Kragesteen, valevni fyri Tjóðveldi

Thursday, August 8, 2019

Pultstímarnir hjá lærarum skulu niðuraftur

Skulu vit hava ein góðan skúla, mugu lærarar hava nøktandi kor at arbeiða undir!

Seinastu árini er gingið skeiva vegin, tí at talið á pultstímum er økt frá uml. 25 tímum upp í 28 tímar - og tað sær ikki út til at skula steðga har.

At standa frammanfyri einum skúlaflokki og hava eitt beinleiðis  undirvísingarsamskifti við næmingar, sum hava ymiskar førleikar og fortreytir er sera krevjandi.

Tá ið hvør pultstími er liðugur er nógv eftir at gera. T.d. samrøður við næmingar, við foreldur, við aðrar lærarar og eisini skulu eftirmetingar gerast, bæði av undirvísingini og eisini í mun til einstakar næmingar - nakað sum hevur sera góða ávirkan á læringina.

Eg vil tí arbeiða fyri at pultstímatalið verður minkað aftur - helst niður móti 22 tímum fyri at fáa veruliga góðar arbeiðsumstøður, sum koma næmingunum til góða!

Thursday, August 1, 2019

Vit megna tað vit vilja


Tá Atlantsflog var sett á stovn fyri 31 árum síðani áttu Føroyar so at siga ongar flogskiparar, mekanikkarar o.a. til at reka eitt flogfelag. Fyrstu árini var dúvað upp á útlendska servitan, men tað gingu ikki nógv ár til at vit høvdu bæði flogskiparar, flogmekanikkarar og aðra servitan um flúgving.

Soleiðis hevur verið hvørja ferð vit hava tikið ábyrgd og tað hevur gingið rættiliga skjótt at upparbeiða neyðugu fakligu vitanina, tað verið seg skúlamál, sjúkrahúsmál, postverk, fiskiveiðieftirlit o.s.fr.

Fara vit góð 100 ár aftur í tíðina, so var eingin vitan um at føra skip í Føroyum og vit høvdu onga navigatiónsútbúgving. Tíbetur vóru tað fólk, sum settu sær sum mál at fáa hesa útbúgving upp at standa í Føroyum og tað eydnaðist.

Í dag hava vit ábyrgdina av stórum parti av samfelagsfunktiónunum og vit gerast betur og betur til at umsita. Fyri framman eru mál, sum heilt greitt eiga at verða yvirtikin sum skjótast, m.a. politiið og rættarskipanin.

Søgan sigur okkum, at vit megna tað, sum vit vilja megna, so sjálvandi megna vit eisini hesar uppgávurnar!

Tuesday, July 30, 2019

Betri kappingartreytir til føroyska matframleiðslu


Ein dagin eg hugdi í køliskápið, sum var væl stappað við mati, hugsaði eg: hvussu nógv av hesum mundi vera framleitt í Føroyum? Eg tók alt úr køliskápinum, sum var innflutt og setti tað á gólvið. Í tí tómliga køliskápinum var nú einans mjólk, rómi, smør ein bjór, turrur fiskur, rullupylsa og ein frikadella. Tað, sum stóð eftir á gólvinum, rúgvaði harafturímóti væl upp.

Tað er ikki tí, at vit í Føroyum ikki framleiða mat, tí í veruleikanum framleiða vit eina rúgvu av mati. Í 2018 útfluttu vit heili 564.272 tons av fiski, tað er omanfyri 11 tons fyri hvønn íbúgva - ella meira enn 31 kilo pr. fólk pr. dag. So hóast vit ótu meira av fiski, t.d. eina portion um dagin (kanska 250 gram ella meira) so hevði ovmikið verið eftir at útflutt. Men bara at etið fisk, hevði nú verið langligt sum frá leið.

Kundu vit framleitt størri part av matinum, sum vit sjálvi eta? 
Hví velta vit ikki fleiri epli, gularøtur kál og annað, sum væl ber til at dyrka her? Hví framleiða vit ikki neyta-, høsna- ella svínakjøt og hví er t.d. ikki eitt eggvirkið í Føroyum longur?

Eitt svar er í øllum førum, at vit í Føroyum hava ikki somu kappingartreytir, sum kappingarneytar okkara í EU og hinum londunum rundan um. Tí har verður matframleiðslan borin uppi við stuðuli - nógvum stuðuli - meðan okkara matframleiðlsa ongan stuðul fær.

Hví verður stuðul givin til matframleiðslu í londunum í Evropa? Svarið er, at eftir seinna heimsbardaga var mattrot, tí at matframleiðslan var alt ov lítil. Ásannandi at matframleiðsla er kostnaðarmikil og trupul at fáa at bera seg vórðu stuðulsskipanir settar í verk, at  tryggja at nóg mikið av mati var til øll. At henda stuðulsskipanin ikki bara hevur havt fyrimunir við sær, men eisini vansar, er ein onnur søga, men hon er so í gildi enn, meira enn 70 ár aftaná.

Skipanina í Evropa fáa vit einki gjørt við - tað liggur uttanfyri okkara ávirkanarøki. Men vit hava møguleika at laga okkara egnu fortreytir, so at tær líkjast teimum hjá okkara kappingarneytum - og harvið fáa møguleika at vera við. Tað kann verða gjørt á ymiskan hátt t.d. við frítøku av mvg ella øðrum avgjøldum. Ella at stuðla, soleiðis sum okkara kappingarneytar gera.

Eitt dømi um stuðulsskipan sum virkar, er mjólkarframleiðslan í Føroyum - hóast hon als ikki fær eins nógvan stuðul, sum mjólkarframleiðslan í okkara grannalondum fær.

Kunnu vit ikki bara lata onnur um at framleiða mat til okkara og so útflyta vit teimum fisk?
At flyta matvørur aftur og fram krevur nógva orku og er harvið eisini orsøk til stórt CO2 útlát. Um fylgt verður við CO2 fótasporinum hjá okkara mati, so er tað rættiliga svart. Fyrst nýta vit nógva olju at fiska, síðani skal fiskurin flytast av landinum og tá skal olja eisini nýtast. Fyri pengarnar, sum vit fáa fyri at selja fiskin, keypa vit so t.d. kjøt úr Ný Sælandi ella Brasilia, sum aftur fær eitt svart CO2 flutningsspor til Føroya. Vit innflyta t.d. eisini sild í dós - sild, sum vit kanska sjálvi upprunaliga fiskaðu, men fluttu av landinum til onnur at virka.

Men, tað at hava egna framleiðslu er ikki bara ein orkuspurningur, tað er eisini ein spurningur um trivnað, mentan og lívsgóðsku og ikki minst erni og stoltleiki av at hava framleitt frískan og dygdargóðan - og sjálvandi vistfrøðiligan mat.

Tá ið hetta er sagt, so er tað ikki soleiðis, at als eingin annar matur enn fiskur verður framleiddur í Føroyum - tað er siðbundna seyðahaldið eitt gott dømi um. Eisini verður nakað av eplum og øðrum dyrkað. Og tað henda frambrot ymsastaðni, har tað kendasta man vera Veltan í Sandoy.

Monday, July 29, 2019

Í dag, ólavsøkudag, er Heimsins-út-um-markfarardagur


(Mynd tikin ólavsøkumorgun 2019 kl. 4.56)

Heimsins-út-um-markfarardagur, ella "Worlds Overshoot Day" er dagurin, tá ið vit hava nýtt alt, sum jørðin megnar at endurskapa í ár. Tað, sum vit nýta restina av árinum, verður tikið frá framtíðini.

Og tað gongur skjótt tann skeiva vegin, fyri 10 árum síðani var dagurin 18. august og fyri 20 árum síðani 29. september. Við øðrum orðum brúka heimsins fólk næstan tvær ferðir meira enn jørðin megnar at endurskapa um árið.

Hetta er bara miðaltalið fyri allan heimin. Men summi, t.d. vit í Føroyum, nýta nógv meira, hjá okkum er Heimsins-út-um-mark-farardagur longu  í mars mánaði.

Tað er tí sólarklárt, at vit standa framman fyri einum risastórum trupulleika. Einstein skal hava sagt, at "vit kunnu ikki loysa ein trupulleika við sama tankasetti - ella hugburði, sum trupulleikin var skaptur í. Vit mugu tí læra okkum at hugsa í nýggjum veruleikum og í nýggjum tankasettum, hvussu vit kunnu nýta heimsins tilfeingi meira skynsamt og burðardygt. Hjá okkum er tað fyrst og fremst mátin at nýta orku, sum má broytast beinanvegin.

Við hesum vil eg ynskja øllum eina framhaldandi góða ólavsøku!

Friday, July 26, 2019

Hitamet í París, London, Berlin - tað verður heitari og heitari...

Image result for heat record free pictures
Mynd: The New York Times

Í tíðindunum verður tað nevnt aftur og aftur: “nýtt hitamett sett”. Hetta hendir m.a.  í londum, sum ikki eru so fjart frá okkum. Og soleiðis hevur verið seinastu árini, nýggj met hvørt ár. Øll tey heitastu summarini tey seinastu 500 árini hava verið tey seinast 17 árini.

Tíverri er hetta alt ov væl í tráð við forsøgnirnar, sum vísindafólk hava boðað frá í fleiri ár - at tað verður heitari og heitari á jørðini og veðurlagið er í ferð við at broytast. Avleiðingarnar verða væntandi sera álvarsligar fyri stóran part av heimsins íbúgvum.

Orsøkin er stóra CO2 útlátið hjá mannaættini seinastu 200 árini, sum leggur seg sum eina dýnu um jarðarknøttin og ger ólag í hitaskipanina í atmosferuni. Fremsta uppgávan hjá okkum øllum í dag er at gera alt vit kunnu at steðga hesari gongd. Og tað kunnu vit bara gera við at minka um CO2 útlátið og skifta frá olju til varandi orku.

Treyðugt so er okkurt hent á hesum øki seinastu árini, men alt ov lítið. Vit mugu tí bretta upp um armar.. nú!