Sunday, November 11, 2018

Kunnu vit vænta veðurlagsbroytingar?

So leingi veðurlag hevur verið á jørðini, hevur tað verið í áhaldandi broyting. Í 1800 talinum funnu granskarar fram til, at innihaldið á CO2 í luftini hevur ávirkan á hitan í lufini. Jú hægri CO2 innihald, jú heitari gerst luftin. Hetta fyribrigdi, sum vit kenna sum "vakstrarhúsárinið", er sjálvum sær fortreyt fyri lívi á jørðini, sum vit kenna tað. Uttan vakstrarhúsárinið var miðalhitin eini trýati stig lægri, enn hann er í dag. Ísboringar vísa, at innihaldið av CO2 í luftini og hitanum á jørðini fylgjast rættiliga neyvt. Hetta sæst í talvuni niðanfyri, sum sýnir miðalhitan og CO2 innihaldið í luftini fýrahundraðtúsund ár aftur í tíðina. Í talvuni síggja vit eitt afturvendandi mynstur, har CO2 innihaldið sveiggjar millum 180 og 300 ppm (ppm merkir milliónpartar) og hitin - í mun til miðalhitan á okkara døgum - sveiggar millum + 3 stig og minus 8 stig. Hetta afturvendandi mynstrið ber boð um, at ein ávís javnvág hevur valdað í eitt sera langt áramál við sveiggjum millum heit tíðarskeið og køld tíðarskeið, tíðarskeið, sum vit kalla ístíðir.

Men, tá ið vit koma til okkara tíð, uttast til høgru í talvuni, er ein avgerandi broyting í mynstrinum. Vit síggja, at bláa CO2 linjan ger eitt steyrrætt lop uppeftir - upp í móti 400 ppm. Enn er reyða linjan, sum sýnir hitan, ikki farin upp eftir í sama mun. Men grundað á eygleiðingarnar aftur í tíðina, er væntandi, at hon fer at gera tað. Við øðrum orðum vit kunnu vænta eina øking í hitanum á jørðini komandi árini.

Hvat er tað, sum hendir?
Menniskjaliga ávirkanin á náttúruna gongur ikki langt aftur í tíðina. Men, nærri vit koma okkara tíð, fleiri gerast vit fleiri í tali. Mátingar vísa, at longu, tá ið ídnaðarkollveltingin tók seg upp, byrjaði CO2 innihaldið í luftini at økjast - og hetta hóast vit tá vóru niðanfyri eina milliard menniskju á jørðini og at ídnaður bara var í nøkrum fáum londum. Í dag eru vit sjey og ein hálv milliard, ídnaður er í flestu av heimsins londum og virksemið er meira enn nakrantíð. Og flestu veðurlagsfrøðingar eru eisini á einum máli um, at brádliga lopið í innihaldinum av CO2 í luftini er orsakað av virkseminum hjá mannaættini.

Eitt gott dømi um, hvussu ógvusligt virksemið hjá mannaættini er, er ljósið, ið stórbýir senda út í rúmdina á náttartíð - serliga í teimum fremstu ídnaðarlondunum. Í myndini niðanfyri síggjast ljósini úr Suður Korea og Kina týðiliga. Men í millum londini er nærum svart og tað er tí, at her er Norður Korea, sum í menning er langt aftan fyri grannarnar og hevur tí eisini nógv minni orkunýtslu.
Fylgisveinamyndin hjá NASA er eitt gott dømi um, hvussu ógvusligt virksemið hjá mannaættini er. Ljósini frá ídnaðarlondunum Suður Korea og Kina lýsa út í rúmdina. Men í millum londini er nærum svart, her er Norður Korea, sum í menning er langt aftan fyri grannarnar og hevur tí eisini nógv minni orkunýtslu. 

Hvat er hent higartil – og hvat fara veðurlagsbroytingarnar at hava við sær?
Síðani 1850, tá ið ávirkanin av ídnaðarkollveltingini byrjaðu at merkjast, er miðalhitin á jørðini øktur við uml. einum stigi. Eitt stig ljóðar ikki av nógvum, men við tað, at talan er um miðalhitan á allari jørðini, vænta fremstu veðurlagsgranskarar, at hetta fer at hava sera stórar avleiðingar við sær. Eitt, sum longu sæst væl við berum eygum er, at jøklarnir kring heimin bráðna. Skííðkarar vita, at neyðugt er at fara hægri og hægri upp í fjøllini fyri at kunna standa á ský - um ikki eftirgjørdur kavi verður nýttur. Tí lítil kavi legst longur har fyrr var hvítt. Tá ið jøklarnir bráðna, rennur meira vatn í havið og tað ger, at vatnstøðan í havinum hækkar og stór øki, har milliónir av fólki búgva í dag, fara væntandi undir vatn. Og, tá ið jøklarnar eru horvnir, fer eisini at vera vatntrot nógva staðni, tí at tað er júst úr jøklunum, at stórar áir renna og veita vatn til stór øki í heiminum. Ein onnur avleiðing er, at veðrið framyvir fer at vera meira ójavnt og skiftandi. Summa staðni fer at regna meira, aðra staðni verður turkur og so fara ódnirnar at vera ógvusligari. Í komandi árum kunnu vit rokna við, at nógv fólk ikki longur kunnu búgva, har tey og teirra forfedrar hava búð í øldir og mugu tí flyta. Fólkaflytingar eru ikki tespiligar, tað vita vit úr søguni. Tær viðføra  ógvusligar rembingar við sær, ófrið og ótryggar liviumstøður. Og tað vera ikki bara fólk, sum fara at flyta bústað, men alt livandi. Vit fara at síggja fuglar, fiskar, djór, skordýr, plantur, bakteriur í støðum á jørðini, har tey ikki hava verið áður, samstundis sum tey hvørva úr støðum, tey hava hildið til. Tey, sum ikki megna at tillaga seg nýggju umstøðunum, doyggja út.

Kunnu vit menniskju gera nakað at steðga gongdini?
Tað stutta svarið er ja!
Tí, um atferð menniskjans kann ávirka náttúruna í ein óhepnan rætning, so átti eisini at kunna borið til at ávirka í ein hepnari rætning við at broyta atferð. Men fortreytin fyri, at menniskju skulu hava áhuga og vilja at broyta atferð, er tilvitan um, at talan er um ein trupulleika. Og tað var ikki fyrr enn í áttatiárunum, at CO2 árinið á veðurlagið varð tikið í álvara – hóast nógvar fráboðanir frá granskarum í áratíggju. Við Brundtlandfrágreiðingini, sum kom í 1987, byrjaði nakað at henda. Í 1988 fór ST av álvara inn í trupulleikan og stovnaði felagsskapin Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCCC) og endamálið var at útvega vísindaliga vitan at grunda politiskar avgerðir á. Síðani hevur verið arbeitt miðvíst fyri at fáa lond at minka um CO2 útlátið við at gevast við at brenna fossila orku, t.e. olju og kol, og fara yvir til at nýta varandi orkukeldur sum sólorku, vindorku, jørðhita og aðrar møguleikar. Nógvar stórar altjóða ráðstevnur hava verið hildnar, m.a. COP fundirnir, har tann seinasti var í París í 2015. Tá skrivaðu flestu av heimsins londum undir at arbeiða fyri, at miðalhitin skal haldast “væl undir” tvey stig í mun til støðið, sum var undan 1850 og beinleiðis málið var 1,5 stig – ella hálvt stig - í mun til støðuna í dag.

Í heyst hevur verið ein uppfylgjandi fundur í IPCC í Suðurkorea og 8. oktober varð frágreiðing almannakunngjørd. Í frágreiðingini verður staðfest, at París avtalan ikki er nøktandi, vit skulu øll somul gera enn meira. Nýggja IPCC frágreiðingin heldur fast um, at hitaøkingin ikki skal fara upp um 1.5 stig, hóast vónirnar um at røkka málinum eru ikki serliga góðar. Samstundis verður í frágreiðingini ávarað um, at verður hitaøkingin hægri, so vera heimsumfatandi avleiðingarnar eisini væl ógvusligari. Tí er umráðandi hjá heimsins londum at taka annað skinn um bak og skjótast gjørligt leggja um til viðvarðandi orku. M.a. má einki kol verða nýtt eftir 2050 og hetta er ikki hissini mál at seta sær, tí í løtuni kemur 80% av orkuni, sum menniskju nýta, úr fossilum orkukeldum.

Kunnu vit vænta veðurlagsbroytingar?
Sum tað verður víst á í talvuni frá Vostok boringunum í Antarktis viðvíkjandi CO2 innihaldi og hita, so er innihaldið av CO2 longu fari upp og tí kunnu vit vænta at hitin fer at fylgja somu gongd og tað fer at føra til veðurlagsbroytingar.

Vit kunnu tó fegnast um, at tað gongur rætta vegin at broyta hugburðin í mun til orkunýtsluna  - um enn tað gongur spakuliga. Tí fólk eru veruliga í ferð við at vakna alla staðni, í grasrótarørslum, fyritøkum, býarstýrum, umsiting og eisini á hægstu rók í flestu londum. Til tey góðu tíðindini hoyrir eisini, at útgerðin at útvinna varðandi orku, so sum sólkyknur og vindmyllur, kostar minni og minni og longu í dag loysir tað seg nógva staðni at nýta hesi í staðin fyri at nýta olju ella kol.

 Luther skal einaferð hava sagt:

“Um tú veitst, at jørðin gongur undir morgin, so planta eitt træ í dag”.


Við øðrum orðum, hóast tað sær svart út, so ræður tað um at halda seg til vónina og stríðast víðari.


Nakrar keldur:





Friday, November 2, 2018

El-bilar minni CO2 enn diesel/bensin-bilar!

Spildurnýggj Youtube-video, "Are Electric Cars Worse For The Environment? Myth Busted", løgd úr 31. oktober, viðger afturvendandi myturnar um, at framleiðslan av el-bilum skal hava so nógv CO2 útlát við sær, at diesel/bensin bilar, hóast teir brenna diesel/bensin hava minni CO2 útlát. Í videoini verður sakliga argumenterað við keldutilvísingum og greið roknistykkir verða sett upp.


Staðfest verður, at um tú sammetir ein el-bil, sum t.d. Nissan Leaf, við ein diesel/bensin bil av sama klassa, er CO2 útlátið av framleiðsluni av el-bilnum størri, nevniliga 15 tons CO2 í mun 10 tons CO2 sum framleiðslan av diesel/bensin bilinum hevur við sær. Og munurin er battaríið hjá el-bilinum og størri battaríið er, jú meira CO2. Við øðrum orðum er diesel/bensin bilurin grønari, tá ið bilarnir fara at koyra.

Men so hvørt bilarnir leggja kilometrar aftur um seg, gerst el-bilurin grønari - og grønari el-orkuframleiðslan er, skjótari gongur. Taka vit USA, har orkuframleiðsluna í miðal er uml. 40% grøn, er ein e-bilur, sum t.d. Nissan Leaf við 30 kwh battaríi, grønari enn ein tilsvarandi diesel/bensin bilur, tá ið hann hevur koyrt 32.231 km. Í USA tekur hetta í miðal eitt ár og átta mánaðir.  Útrokningargrundarlagið er, at bilar í USA í miðal koyra 19.300 km. um árið. Ein Tessla bilur við 100 kwh battaríi skal tó brúka fimm og eitt hálvt ár, ella koyra 106.150 km. *)

Fara vit hinvegin til statin Idaho í USA, har næstan øll el-orkan er grøn, "hólvar" el-bilurin bæði olju/bensin og hybrid bilarnar av og bara eftir fáum mánaðum er eyka CO2 útlátið av battaríframleiðsluni útlíknað og restina av livitíðini, tey næstu 10-15 árini vinnur el-bilurin bara meira og meira.

Og sjálvt í statinum West Virginia í USA, har um 95% av el-orkuni verður framleidd við kol, olju ella gass, verður ein Nissan Leaf grønari enn diesel/bensin bilar aftaná fimm og eitt hálvt ár.  Orsøkin er, at hóast stór koldrivin elektricitetverk ikki eru besta loysnin, so eru tey effektivari at framleiða orku enn smáir bilmotorar. Hinvegin, bilar við sera stórum battaríi hava longri tíð um at gerast grønari enn diesel/bensin-bilar - upp í 17 ár.

*) Í Føroyum er uml. 50% av orkuni grøn, tað vil siga 10% stig hægri enn í miðal í USA. Um vit, fyri at samanbera siga, at vit í Føroyum skulu koyra 10% styttri fyri, at ein el-bilur, sum Nissan Leaf, skal vera grønari, enn ein tilsvarandi diesel/bensin bilur, so verður tað talið 29.008 km. So kann hvør sær - rokna seg fram til, hvussu leingi tað vildi tikið -  í mun til hvussu bilnýtslan er.

Samanumtikið, so er lítil ivi um, at el-bilarnir í løtuni eru frægasta loysn at gera flutning okkara á landjørðini grønari. Og her kemur meiri afturat til fyrimuns fyri el-bilin:
  • øll el-orkan í Føroyum verður grøn um fá ár.
  • at framleiðarar av el-bilum stremba hart í móti at gera framleiðsluna av bilunum grønari - og serliga battaríini. 
  • útyvir ikki at útláta CO2, meðan teir koyra, útláta el-bilar heldur ikki tungmetallir og aðra gift sum er til stóran ampa serliga í býum og tættbygdum øki. 
  • el-bilar eru slitsterkir, tí teir í mun til diesel/bensin-bilar, hava nógv færri lutir, sum røra seg og tí er væntandi at viðlíkahaldið verður minni og livitíðin longri.
Youtube-videoin, "Are Electric Cars Worse For The Environment? Myth Busted", sæst her, hon er 13 min og 46 sekund:



Friday, October 26, 2018

Hvør er størsta hóttanin hjá mannaættini?


Um tú googlar spurningin: Hvør er størsta hóttanin hjá mannaættini? koma fram fleiri óhugnalig svar, alt frá kometum, ið renna á jørðina, ógvusligum eldgosum, sum oyðileggja alt, sum fyri er - ella sólstormar, sum svíða alt lív av. Hetta eru náttúruvanlukkur, sum eru so ógvusligar og langt uttanfyri tað, sum vit menniskju kunnu fata - og enn minni hava ávirkan á. Sætt í tí ljósinum eru trupulleikar, sum eru uppi í dag, sum t.d. veðurlagsbroytingar, náttúruoyðingar, turkur, fátækradømi og kríggj tann reini barnamatur. 


Felags fyri hesar smáu hóttanirnar er, at tær eru mannaskaptar, tær eru avleiðingar av virkseminum hjá mannaættini. Hinvegin, tá ið hetta nú eru mannaskaptir trupulleikar, kundi verið ein ávísur møguleiki at vit kunnu venda gongdini við t.d. at broyta atferð. 


Bíða nú, mannaskaptar? - kann tað prógvast? - vilja summi kanska føra fram... ræður náttúran ikki sær sjálvum? - og hava veðurlagsbroytingar ikki altíð verið? Kunnu hesi - sum bíblian lýsir sum máttleys menniskju - veruliga broyta náttúruna? -


Til verju fyri bíbliuna kann sigast, at tá ið hon var skrivað, vóru menniskju ikki nógv í tali á jørðini, onkur metir einar 2-300 milliónir tilsamans. Fyrstu ferð fólkatalið í heiminum kom upp um eina milliard var í 1804. Bara góð 100 ár seinni, í 1927 - tá ið foreldur míni vóru fødd, var talið tvífaldað og kom upp í 2 milliardir. 33 ár seinni, í 1960, tá var eg sjálvur føddur, var enn ein milliard løgd afturat, nú vóru tríggjar. Og ferðin øktist, næstu árini legðist ein milliard afturat fyri uml. hvørt 13. árið. Við øðrum orðum tók tað bara eini 200 ár til at sjeyfalda tað fyrstu milliardina - og nú í 2018, eru vit væl á veg upp í tað áttandu milliardina. Og tað steðgar ikki her, tí, tí sum talvan frá ST-stovninum niðanfyri sýnir, eru vit komin upp í níggju milliardir áðrenn henda øldin er komin í helvt.




Men, um tú heldur, at fólkavøksturin úti í heimi hevur verið stórur, hygg so bara at talvuni hjá Hagstovu Føroya niðanfyri, sum sýnir fólkavøksturin í Føroyum í sama tíðarskeiði. Tað er nevniliga meira enn tíggjufaldað. Og um ikki kreppan hevði rakt okkum í nítiárunum, hevði tað kanska verið faldað tólv ferðir í mun til fyrst í 1800 talinum.





Tað, at vit eru vorðin so nógv her á jørðini, krevur sjálvsagt, at meiri skal til av øllum: matur, klæði, útgerð, rávørur, landaøki o.s.fr. Og kring heimin er farið at merkjast, at rávørurnar eru ikki óendaligar, nógvar eru um at verða brúktar upp ella fara at vera tað um nøkur fá ár. Afturat hesum kemur so dálkingin - vit nýta og blaka burt og fara so eftir enn meira av rávøru. 

Eitt eyðsýniligt dømi um, hvussu stórt virksemið hjá mannaættini er, er at gøtuljós okkara síggjast langt út í rúmdina - sum myndin av einari stjørnuklárari nátt yvir Evropa sýnir.




Tað er ikki einfalt at svara spurninginum, sum er settur í yvirskriftini: 
Hvør er størsta hóttanin hjá mannaættini? Síggja vit burtur frá kosmisku hóttanunum, sum vit ikki fáa gjørt so nógv við, so er tað ikki ov nógv sagt, at størsta hóttanin hjá mannaættini er mannaættin sjálv. Spurningurin er so, um tað er tí, at vit eru ov nógv í tali - ella um tað er tí, at vit duga ov illa at umsita tað tilfeingið, sum okkum er tøkt?

Samanumtikið man vera flestum greitt, at um okkara eftirkomarar ikki skulu hava verri livikor enn vit hava í dag, mugu vit venda gongdini og broyta okkara máta at nýta rávørur og fara frá "linierum" búskapi til “sirkuleran búskap” – ella sagt við einum meira kendum orði: til burðardyggan búskap - at nýta rávørur og tilfeingi soleiðis, at hesi eisini eru tøk hjá okkara eftirkomarum. 





Hetta eru stórir spurningar at loysa og tað er rættiliga ymist, hvussu fólk í heiminum hava møguleika og vilja at loysa hesar, tí fólk hava so ymiskar fortreytir. Meðan nøkur liva í sús og dús, liva onnur í fátækradømi og armóð. Meðan nøkur liva í demokratiium og hava møguleika at ávirka samfelagið, liva onnur í diktaturum og hava ongan avgerðarræt.

Hinvegin, tað gongur rætta vegin, - um enn spakuliga. Tí fólk eru í ferð við at vakna, bæði sum einstaklignar, í grasrótarørslum, fyritøkum, býarstýrum - og summi lond hava veruliga sett ferð á umleggingina av orkuframleiðsluni at minka um CO2 útlátið. Til tey góðu tíðindini hoyrir eisini, at útgerðin at útvinna varðandi orku, so sum sólkyknur og vindmyllur, kostar minni og minni og longu í dag loysir tað seg nógva staðni reint peningaliga at nýta hesi heldur enn at nýta olju ella kol.


Thursday, October 18, 2018

El-bilar hava væl minni CO2 "lívstíðar-útlát"


Í dag er flestum kunnugt, at tað er bráneyðugt at steðga CO2 útlátinum hjá mannaættini - um vit ikki skulu forkoma liviumstøðunum hjá eftirkomarum okkara. Tíbetur koma alsamt nýggjar uppfinningar, sum gera tað møguligt at nýta aðrar orkukeldur enn kol og olju. Ein av mest eyðsýndu framstigunum eru el-bilarnir. 

Men hóast væl dokumenteraðu fyrimunirnar eru javnan yvirskriftir og søgur at síggja í miðlunum, sum hava mótstríðandi boðskap. Hví so er, er ikki so lætt at siga. Hinvegin er tað ikki ókent, at tey, sum vilja sleppa at halda fram at selja olju og bensin, seta nógv inn fyri at verja síni áhugamál. 

Á myndini til høgru sæst mynd, sum var løgd út á Facebook og hevur tílvísing til grein í danska "Ekstra Bladet".  Greinin tekur støði í frágreiðinghjá granskingarstovninum "Klimarådet", har kikarin verður settur á eina samanbering millum "lívstíðar-gongdina" hjá el-bilum í mun til bensin- og dieselbilar, altso gongdina framleiðslu, nýtslu og til burturkast/ endurnýtslu. Og yvirskipaði boðskapurin í frágreiðingini er heilt greiður: 

El-bilar hava væl minni CO2 útlát við sær enn bensin- og dieselbilar - um hugt verður eftir "lívstíðar-útlátinum" hjá báðum bilasløgunum. Og væntandi er, at munurin fer at økjast í komandi árum.  

Men greinskrivarin hjá Ekstra Bladet velur at taka ein heilt annan vinkul. Í staðin fyri at fokusera upp á fyrimunin við tí samlaða minkaða útlátinum, velur hann at fokusera upp á, at tað, at framleiða ein el-bil hevur eitt ávíst eyka CO2 útlát við sær í sambandi við battaríframleiðsluna. Og boðskapurin í yvirskriftini (sum tíverri er tað, sum flestu fólk lesa - og ikki sjálva greinina) er: el-bilar eru ikki eitt gott so hugskot allíkavæl... - hóast høvuðsboðskapurin í frágreiðingini frá Klimaráðnum sigur nakað heilt annað.

Greinskrivarin heldur eyðsýniliga ikki, at tað so áhugavert, at ein el-bilur yvir "lívstíðarskeiðið" hevur helvtina minni útlát enn ein tilsvarandi bensin- ella dieselbilur. Heldur ikki er tað áhugavert, at hesin munur væntandi fer at økjast upp í eitt lutfall upp á 1:4 í 2030, tá ið el-framleiðslan í Danmark væntandi verður 100% burðardygg  - og at battaríini eisini væntandi fara at verða framleidd meira burðardygt. Hetta sæst við at hyggja í talvuna niðanfyri og samanbera linjurnar hjá "Effektiv dieselbil" við "Elbil (vindstrøm, lav udledning fra batteriudledning)". Talvan er grundað á, at bilarnir koyra 250.000 km í eitt 15 ára tíðarskeið (Kelda: Klimarådet).   



Sum nevnt tekur frágreiðingin hjá Klimaráðnum støði í donskum viðurskiftum, sum m.a. eru, at 43% av el-framleiðslan er burðardygg. Í Føroyum er í løtuni umleið 50% av el-framleiðsluni burðardygg, so her er fyrimunurin at nýta el-bilar eitt vet størri enn í Danmark. Eins og í Danmark, er í Føroyum málið, at í 2030 skal øll el-framleiðslan skal vera burðardygg, nakað sum longu er veruleiki í Noregi og Íslandi. 

At enda kann verða víst á, at frágreiðingin eisini umfatar hybrid-bilar, altso bilar, sum umframt bensin- ella dieselmotor, eisini hava ein minni el-motor við battaríi. Og her er boðskapurin einfaldur, at jú meira el-motorurin verður nýttur, jú minni CO2 útlát.

Lagt kann verða afturat, at í frágreiðingini verður ikki tikið við, at bensin- og dieselbilar - utyvir CO2 útlátið - hava aðra dálking við sær m.a. luftdálking og heilsuskaðandi partiklar, sum er til stóran ampa í býum og tættbygdum økjum.